Kocioł lodowcowy, nazywany także cyrkiem lodowcowym lub karem, to półkoliste albo owalne zagłębienie w górskim stoku. Powstaje wskutek erozyjnej działalności lodowca górskiego. Zwykle ma kształt misy, trzy strome ściany oraz próg skalny, czyli rygiel, zamykający je od strony doliny.
Czym jest kocioł lodowcowy?
Jest to forma terenu rozwijająca się najczęściej powyżej granicy wiecznego śniegu, w miejscu, gdzie gromadzi się śnieg i tworzy lodowiec. Z trzech stron kocioł otaczają strome ściany skalne, natomiast czwarta strona jest niższa i zakończona ryglem skalnym. Ten próg oddziela cyrk od dalszej części doliny.
Dno kotła może być płaskie, nachylone, schodowe albo silnie przegłębione. Po ustąpieniu lodowca zagłębienie często wypełnia się wodą. Powstaje wtedy jezioro cyrkowe, czyli jezioro polodowcowe położone w obrębie dawnego kotła.
Jak powstaje kocioł lodowcowy?
Tworzenie się tej formy trwa długo i jest związane z przemianą śniegu w lód oraz z mechanicznym niszczeniem podłoża przez przesuwającą się masę lodowca. Proces można przedstawić w trzech etapach:
- Gromadzenie śniegu i powstanie firnu – w zagłębieniu stoku, niszy źródliskowej lub górnym odcinku doliny przez kolejne sezony odkładają się warstwy śniegu. Pod wpływem nacisku starsze warstwy tracą puszystą strukturę i przekształcają się w firn, czyli ziarnisty śnieg przejściowy.
- Przemiana firnu w lód lodowcowy – rosnące ciśnienie powoduje dalsze zagęszczanie firnu. Ziarna śniegu łączą się, a w zagłębieniu powstaje zwarta masa lodu. Jej ciężar sprawia, że lód zaczyna powoli przemieszczać się w stronę doliny.
- Erozja podłoża – lód przesuwa się po skale, zdzierając i wygładzając jej powierzchnię. Ten proces nazywa się detersją. Jeśli podłoże jest spękane albo zbudowane z mniej odpornych skał, lód wyrywa z niego fragmenty i bloki, co określa się jako detrakcję. W efekcie dno zostaje pogłębione, a ściany kotła stają się coraz bardziej strome.
Rygiel skalny może powstać tam, gdzie występują twardsze i mniej spękane skały. Lodowiec ściera ich powierzchnię wolniej niż skały znajdujące się w zagłębieniu przed progiem. Z czasem różnica wysokości się zwiększa, a kocioł zostaje wyraźnie oddzielony od doliny. Słabiej rozwinięte formy mogą nie mieć dobrze wykształconego rygla.
Gdzie występują kotły lodowcowe?
W Polsce najbardziej wyraźne kotły polodowcowe znajdują się w Tatrach i Karkonoszach. W ich zagłębieniach często powstają jeziora, ponieważ przegłębione dno zatrzymuje wodę pochodzącą z opadów, topnienia śniegu oraz spływu powierzchniowego.
Do przykładów jezior cyrkowych w polskich górach należą:
- Morskie Oko w Tatrach
- Czarny Staw pod Rysami w Tatrach
- Czarny Staw Gąsienicowy w Tatrach
- Wielki Staw i Mały Staw w Karkonoszach
Nie każda misa w górskim stoku jest jednak w pełni rozwiniętym kotłem lodowcowym. Mniej przekształcone przez lód zagłębienia mogą mieć postać nisz niwalnych, czyli form związanych głównie z zaleganiem i przemieszczaniem śniegu. Takie obiekty spotyka się między innymi na Babiej Górze i Śnieżniku.
Kocioł lodowcowy a marmit – jaka jest różnica?
Kocioł lodowcowy i marmit nie są tym samym. Kocioł lodowcowy, czyli kar, to duża forma terenu w górskim stoku, wyrzeźbiona przez masę lodu. Marmit, nazywany też kotłem eworsyjnym lub garncem lodowcowym, jest zwykle mniejszym, cylindrycznym zagłębieniem w litej skale.
Marmit powstaje wskutek wirowego działania wody niosącej piasek, żwir i fragmenty skał. Taki materiał obraca się w zagłębieniu i stopniowo pogłębia oraz wygładza jego dno. W przypadku kotła lodowcowego głównym czynnikiem rzeźbotwórczym jest przesuwający się lód, a w przypadku marmitu – wirująca woda z rumoszem skalnym.
